MIỀN NAM những buổi trưa nắng vàng lực lưỡng, những đêm sao óng ánh đầy trời, những ngày mưa nhạc mùa thánh thót, những chiều gió thổi cho bà ba bay, những sớm sương đọng cho trái chĩu cành, miền Nam thật mới vì chưa thấy hết… (Mai Thảo: 15 năm – Khởi Hành 1969)

Sưu tập từ microfilm  tuần báo Khởi Hành số 8 và số 9 năm 1969 được lưu trử tại thư viện đại học Cornell.

1.

MIỀN NAM những buổi trưa nắng vàng lực lưỡng, những đêm sao ông ánh đầy trời, những ngày mưa nhạc mùa thánh thót, những chiều gió thổi cho bà ba bay, những sớm sương đọng cho trái chĩu cành, miền Nam thật mới vì chưa thấy hếtM ỘT ngày tháng bảy năm 1954, sau một chuyến bay dài đúng chiều dài những ngọn núi và những giòng sông ba miền đất nước, một chiếc phi cơ ận tải trưng dụng cho lên đường tập thể, cất cánh từ một phi trường bên kia đã thả tội xuống một phi đạo bên này. Phút hạ cánh đó, nhớ đúng là mười hai giờ trưa. Nắng đứng bóng. Phi đao lòa chói.  Đứng giữa cái biển nắng chập chờn ngút mắt, tôi ngây người nhìn chiếc phi cơ vừa ngừng bánh, bánh đã lăn đi. Đôi cánh bạc lấp lánh mặt trời, con chim lớn trườn mình về cuối đây phi đạo. Nó trở lại, vượt thật nhanh qua tôi như một làn tên bắn thẳng.

Và, trong một gầm thét dữ dội, lại cất bằng mình bay lên không gian. Tháng bảy. Năm tư. Đất nước là một vận hành vĩ đại. Và những đời xe mây của ta đã lăn, lăn suốt đêm ngày. Trong tím thẩm hoàng hôn đang xuống. Trong dáng hồng buổi sớm vừa lên. Tháng bảy. Năm tư, Những hành lang thênh thang của biển tấp nập chở người. Những xa lộ bát ngát của thời nườm nượp chân tới. Dân tộc ta năm 15 Còn chờ ở Gia Lâm, ở Hải phòng, đông lắm, và chiếc phí cơ ném tôi xuống, lại ngược đường bay về ngay Hà Nội. Từ cái buổi trưa của những thông vận con thoi con én không ngừng ấy, đến nay, vậy là đã mười lăm năm trời tôi ở miền Nam. Mười lăm năm miền Nam. Tháng ngày chớp mắt. Thoắt nhìn ra. Ngó xuống những dấu chân mình. Nhận định một tiến trình. Nghiên cứu một tên họ. Xem tôi đã hòa nhập, đã vào tới trung tâm hay vẫn đứt rời trên một đường lề mất hút. Làm một nhận đường sau mười lăm năm, tôi muốn bày tỏ trước hết một băn khoăn trang trọng. Người ta có thể sống suốt đời, với một người. Và đi suốt đời kia chỉ là một khoảng trống. Người ta có thể chỉ sống một phút. Nhưng một phút kia mà kỳ diệu, đã thừa dư ý nghĩa một đời, Vậy thì tôi đang hỏi tại đây. Với những bóng dừa nghiêng trên đường tới Lái Thiêu, những tà áo bà ba trên đường về Cần Đước, với lúa đang chín những ruộng đồng Luc Tinh, cỏ đang xanh từng bãi thấp Tiền Giang, sau mười năm năm, tôi thấy là tôi đang hỏi tôi đây. Hỏi tôi đã vào trong hay vẫn đứng ngoài ? Và gặp nhau rồi thì đã tình yêu, hay lưng vẫn quay lưng, văn người lạ mặt ?

Cảm tưởng đầu: miền Nam phơi mở, như hình ảnh một cây quạt mùa hè, sòe đủ trăm nan, quạt ra hết gió. Nhưng từ liễu Hồ Gươm đã mang theo làm bóng mát tâm hồn, tôi nhận bóng dừa Lái Thiêu làn bóng mát mới, hòa nhập ấy thật tình không ngon, không dễ. Những ngày tôi mới tới, cái bề ngoài ra chiều thuận hợp, nhưng cái bên trong, thực ra thuận hợp vẫn chưa là. Đổi Rời đánh gốc tôi đi, thực là có đem trồng lại trên một đất mới. Hoà nhập thực là có khởi sự từ một trạng thái ghếp cành. Cái cây lớn lực lưỡng, sinh khí nó khác, khác từ màu xanh đầy ắp trong thân. Và cành tôi ghép vào, thoạt đầu đã nhận chịu một đẩy đi hơn là một gắn liền tốt đẹp. Điều phải nói đến trước nhất chính là con người mình trước nhất. Chiếc phi cơ, chuyển tàu nào của một chuyến bay một chín năm tư cũng thả lên Bạch Đằng và Tân Sơn Nhất những mảnh địa phương trầm trọng. Tôi đến đây, mươi lăm năm trước, cũng không phải là đại đồng trong tâm hồn và thế giới trong ý thức mà đi. Mà đã rất địa phương trong tôi còn người xa vượt tuyến. Và như thế, đã một bất dĩ sống bắt đầu. Con phố này lạ, không có hơi thở. Góc đường kia nắng, không có màu xanh. Trời cao vút, lại thiếu mây. Buổi sáng có sương mà không  không một ngụm mưa phùn làm cho lất phất. 

Hình như bây giờ là sự thúc đẩy mãnh liệt của một cần thiết thu nhận khẩn cấp. Cho mắt no, Cho tai đầy. Cho hồn đầy. Kẻ trắng tay những ngày tháng khởi đầu, đúng là muốn tích lũy cho mình trong một thời gian kỷ lục, một cái vốn mới, tối đa. Và nghĩ là để đốt nóng lại mình bằng những lượng sống đỏ hồng, thì phải uống liên hồi cho choáng váng và ngắt ngư say, những bình rượu mạnh nhất.

Sống trở thành một đốt cháy giai đoạn. Tháng ngày tôi, tôi đẩy mạnh tay cho lăn gấp vòng quay. Mở thêm những cánh cửa mới cho cảm súc chảy ta vào. Từng giọng từng đợt. Dựng lên những trạm tiếp thu giác quan mới, cho rung động chất đống. Từng khối, từng chùm. Tôi đã muốn như thế, muốn trăm phần miền Nam một phút trong tôi, bằng chớp mắt sống đủ một đời người, trong một khoảng khác lấy một vạn cái mới thay một nghìn cái mất. Và tôi đã lăn. Như hòn sỏi tròn. Và tôi đã quay. Như cái chong chóng. Và tôi đã đến, đến hết một lần. Nhớ lại bây giờ, mấy năm đầu tiên thật là mấy năm cuống quýt. Thời gian đầu cho nhận diện miền này, thật là đã được đánh dấu bằng một nỗ lực không ngừng của lưu động thường trực. Cây ở đấy như thế nào ? Lá cây xanh hay là lá cây tím. Sống ở đây như thế nào ? Những suối bằng hay những lượn vòng ? Cái khúc cành vừa ghép chưa hiểu nó xanh, héo, sống, chết ra sao, nhưng cành kỳ khôi, đòi hiểu ngay vóc dáng và hình thù cây mẹ. Những. chuyến đi kia đã đưa tôi đến, cái tôi bấy giờ là một thỏi nam châm. Những đêm ngủ đỗ dọc đường, nhìn sao Cửu Long trên mênh mông Vàm Cống, đêm Vàm Cống của một phiên chợ đêm, cả nghìn vạn con quẫy nhảy dưới bập bùng ánh đuốc. Những trưa Đà Lạt, nắng rừng lim dim, lá đỏ theo cùng đường suối hát. Những buổi chiều ở Nha Trang, Tuy Hòa, ở Phan Thiết, biển với trời một mầu và bát ngát thuyền về. Những buổi trưa đứng một mình trên mỏm đảo Phú Quốc, nhìn sang cái phía đất liền kia là thắng cảnh Hà Tiện. Tôi đã ngủ suốt một ngày mưa núi trong một căn nhà sàn Kon Tum, và Long Xuyên dịu dàng, và Vĩnh Long hiền hậu, tôi đã đi trên những con đường nhỏ nhỏ. Đặt những ngày tháng mới thành một bữa tiệc thật lớn. Hàng trăm món ăn, nếm hết một lần.

 

2

VẬY là đã mười lăm năm sống với miền Nam.

Sao tới phút này, mười lăm năm đất này, trời này, trong tôi vẫn mới ? Cải khúc cành nhỏ ngay nào, tôi đem ghép tôi vào cái thân đời lực lưỡng. Tới nay, xem chừng chỗ ghép đã xong. Đã tốt. Đã yên, Nhưng tâm linh cây với thể chất cành như vẫn có một cái gì khác biệt. Hòa nhập chưa đạt tới cái tuyệt vời của một hòa nhập toàn hảo. Cành với thân dẫu đã mười lăm năm ghép chặt, thân đã nuôi cành, cành đã lá xanh, nhưng cái trạng thái của hòa nhập chưa thể coi là một thống nhất tâm linh, chỉ mới sáng suốt một phía nào ý thức. Như người ta không yêu lắm. Mà lấy. Ở với nhau đằm thắm an lành,  mà chưa thể bảo chung sống là tình yêu. Như cặp vợ chồng vẫn cứ mỗi người một thế giới riêng, cho nên đêm nằm bên nhau, vẫn có những phút nghi rời cách. Như đoàn viên, hay lắm, nhưng nếu phải chia tay, cũng không có kẻ nào phải chết. Như đến với nhau, vẫn chỉ bởi cảnh ngộ ngoài mình xô đẩy tới. Như cái trường hợp hai người cùng ấn trú dưới một mái nhà bởi đêm đó đầy trời giông bão. Và sáng mai, dẫu trời đã yên và tuyết đã tan, thì  lại đường anh và đường tôi hai ngả chia tay. Tại sao như vậy ?

Tôi tìm dần được những trả lời. Thứ nhất, về hiện tính tâm thể và tâm linh của cái cành được ghép. Nó đã sống nhưng còn muôn vàn xanh yếu. Nó đã tươi, nhưng thể chất chư hồng. Nó chưa phải là thân, tận cùng. Nó vẫn còn là một cành rời, đâu đó. Nghĩa là không khí đã cùng, nhưng chưa chung nhịp thở.

 

.

Tôi lầm tưởng tôi mang  đời sống tôi đi, thực là tôi đã để lại cái phần lớn nhất

của đời sống tôi trên những ngọn cỏ phi trường bên ấy. Cái vấn đề là phải làm lại hết. Làm mới hết  mọi điều kiện lớn nhỏ của đời sống. Từ đầu . Như thế lâu lắm chứ. Đâu có một ngày. Đâu xong một buổi.  Tôi chưa thể nắng ngay. Như nắng miền này, chan hòa, chói lọi. Tôi chưa thể mưa ngay. Như mưa miền này, ào ạt, chứa chan. Tôi chưa thể hồng ngay. Như Cửu Long hồng. Tôi chưa thể xanh ngay. Như Vàm Cỏ Tây xanh. Mà mười lăm năm rồi  tới nay, chỉ có thể xem cái khoảng thời gian này như là một lần lần hồi phục. Mười lăm năm. Tưởng mình đã tưng bừng đi tới là sai. Vẫn chỉ là còn đang tìm cho bước chân một điệu đi chính xác. Mười lăm năm. Nghĩ mình đã khoẻ là lầm, mà vẫn chưa xong, trong tâm hồn và trong cơ thể cái tình trạng dưỡng thương. Tôi có thể đã hết đau. Rời chăn chiếu cũ. Đã thôi nằm bệnh. Nhưng khí hậu và thổ ngơi mới vì, đời sống mới và hiện tại này đôi khi còn làm cho thịt da tâm thức rùng mình, ấy là vì mới chiều hôm qua đó thôi, tôi từ bệnh viện đi ra. Và bởi vậy mà tuy đã hết đứng trên một đường lề, nhưng bảo là đã tới trọng tâm thì đường vào chưa tới. Dồn đánh được bằng hết ra khỏi mình những hàn độc cũ, bằng kinh nghiệmmười lăm năm sống dưới trời này, tôi nhận thấy rồi, quả là một triệu một nghìn khó nhọc.

Ngưới  ta sống, xem chừng  như giầu có lắm. nếu không chỉ là một, mà có những hai, những ba đời sống cho anh. Mở cửa phía Đông, xem mặt trời mọc. Mở cửa phía Tây, xem lặn mặt trời. Chân một hướng đi vào ngõ trái. Đi đường bên phải này cũng lại chân đi. Tôi không tin ở cái giàu có. Cái tràn đầy của một hiện tượng nhân hai  là cái hiện tượng nhị trùng bản ngã. Một cuộc đời thôi. Cái cuộc đời ấy lớn, là một thập toàn. Hai cuộc sống, cái. nhị trùng là một trạng thái bất toàn. Như hai cái ghế liền nhau, anh muốn ngồi trên cả hai, anh chẳng ngồi trên một cái thế nào. Anh chỉ ngồi hẩng, trên  một khoảng trống.

 

 

Hàng nghìn điều chưa ngó thấy, khi thoạt ngỏ còn bàng hoàng bỡ ngỡ. Hàng trăm sự ở đây, dẫu đã mười lăm năm, còn rất đỗi hàm hồ, khi thấy ra, như những tình cờ rực rỡ. Mười lăm năm, tôi chưa thấy hết trời này. Sau mười lăm năm, đất  này còn mới. Tôi đã thấy ra rồi. Là bởi vì những cái nhận còn sai. Và bởi vì những cái nhận còn sai.Cho nên biện chứng và tất yếu là những cái cho chưa có.

2.

MIỀN NAM những buổi trưa nắng vàng lực lưỡng, những đêm sao ông ánh đầy trời, những ngày mưa nhạc mùa thánh thót, những chiều gió thổi cho bà ba bay, những sớm sương đọng cho trái chĩu cành, miền Nam thật mới vì chưa thấy hết, thật đầy vì chưa nhận xong, sống dễ như trò chơi, thừa không khí cho người, sau mười lăm năm, tôi muốn nói đến một chờ đợi. Phải, một chờ đợi. Trời này và đất này, hãy chờ đợi người. Cái cây khỏe. Nhưng cành ghép còn yếu. Vòng sống quay nhanh, nhưng chân người còn chậm. Hãy chờ đợi. Cho tôi đi thêm những con đường chưa đi. Đến với những nơi nào chưa đến. Mười lăm năm cũng cứ coi đó là mới gặp nhau đi thôi. Như chỉ buồi đầu cho vô hạn lần sau còn nối tiếp. Như mới lên đường, còn rất bình minh. Cho những ngày tháng tới, tôi muốn làm sẵn cho tôi một cái xe lăn. Một chiếc xe lăn mầu đỏ, bởi vì tâm hồn tôi sẽ là những tia hồng ngoại tuyến. Cho đã mười lăm năm rồi lại mười lăm năm mới,tôi muốn đóng cho tôi một con thuyền. Con thuyền  mầu gió. Vì tâm thức tôi là một cánh buồm. Xe lăn trên đất, những dặm đường vui. Thuyền chuỗi trên sông. Những dặm sóng hát.

Chuyện mười lăm năm, cuối cùng, thật ra cũng không có những đáy tầng lắt léo, mà đơn giản như trời trên đầu tôi xanh. Trong suốt như sự thật. Đó là chuyện một người. Với một miền. Chuyện một bắt đầu. Chuyện một hòa nhập. Chuyện một ghép cành.  Một ghép cành có thể chưa xong, nhưng đã có những dấu tích tốt của một thành tựu tốt.